Kan je eigenaren heidevelden verplichten zelf weer stikstof (schapenmest) af te voeren?

  De stichting Mens en Milieu heeft zich als partij gemengd in de klimaatzaak tussen Shell en Milieudefensie. Milieudefensie gaat in de door haar in tweede aanleg verloren zaak immers in hoger beroep bij de Hoge Raad. De Hoge Raad heeft bepaald dat Mens en Milieu als belanghebbende in deze rechtszaak partij mag zijn. Is dit dan uiteindelijk de weg om natuurorganisaties en dus de rechtspraak te laten erkennen dat een groot deel van het stikstofbeleid is gebaseerd op het in stand houden van stikstofarme heidevelden welke door menselijk ingrijpen tot begin de vorige eeuw waren ontstaan?

 Onlangs vernietigde de rechtbank Noord Nederland de vergunningen van 18 te bouwen mestvergisters die door de gemeenten Ooststellingwerf en Meppel  waren verstrekt. Deze vergunningen moeten vervangen worden door specifiekere natuurvergunningen. Die moeten voldoen aan de door de rechtbank gestelde stikstofeisen. De mestvergisters mogen met hun (tijdelijke) uitstoot van ammoniak, Nox en SO2 van de rechtbank geen significante schade aan kunnen brengen aan de nabij gelegen Natura2000 gebieden. Waarschijnlijk betreft het het natuurgebied het Drents Friese Wold waarvan de beheerders zelf geen partij waren in de rechtszaak. Het Fries-Drentse Wold bestaat onder andere uit heidevelden. Van heidevelden is echter bekend, maar dan blijkbaar niet bij de rechtbank en de eiser Stichting Natuurpunt Emmen, dat heidevelden door menselijk ingrijpen stikstofarme biotopen zijn. Tot amper 100 jaar terug liet men namelijk op de onvruchtbaarste gronden schapen grazen om deze 's avonds op te hokken. Bovendien werd de heide afgeplagt om als strooisel in de potstallen te dienen (potstalcultuur). Zo konden hun uitwerpselen als mest, tot de komst van kunstmest, aan akkerbouwers worden verkocht.

 De uitstoot van stikstof (ammoniak of stikstofoxiden) heeft twee effecten. Als er echt te veel stikstof in natuurgebieden neerslaat (dat gebeurt in de vorm van salpeterzuur) verzuurt, samen met de uitstoot van SO2 oftewel zwavelzuur, de bodem. In verzuurde grond spoelen bepaalde mineralen makkelijker uit. Als tweede effect groeien bepaalde planten harder waardoor andere planten, met name de planten die voordeel hadden door het afvoeren van stikstof door de winning van schapenmest zoals heideplanten, worden verdrongen. In dit geval is er geen overmatige aanvoer van salpeterzuur want bij de opname van een NO3- -ion geeft de plantenwortel immers een OH- -ion af. Ook dat is al miljoenen jaren onderdeel van de stikstofkringloop.

 Naast de droge heide zijn is er echter ook hoogveen. Deze zijn niet ontstaan door het laten grazen van schapen maar ontstaan onder vochtige omstandigheden. In deze vochtige en door half verteerde plantenresten verzuurde grond hopen plantenresten zich op in de vorm van veen. Uiteindelijk gaat op dergelijke vochtige veengrond veenmos groeien welke water nog beter kan vasthouden. Door overvloedige stikstofneerslag kan ook dit veenmos verdwijnen. Overigens heeft dit hoogveen meer te leiden van klimaatverandering. Wat onlangs ook te merken was bij de grote natuurbrand op de Hoge Venen in oostelijk België. Het Drents Friese Wold is echter geen hoogveen maar ooit door de mens gevormde droge heide.

 Van Wikipedia haal ik van de pagina Drents Friese Wold dan ook de volgende tekst: "Grote delen zoals het Doldersummerveld, Aekingerzandd, Berkenheuvel en Wasperveld werden eeuwenlang door de boeren uit de omliggende dorpen gebruikt voor het begrazen door schapen. Door deze eeuwenlange begrazing en het afsteken van plaggen voor de potstalcultuur, werden mineralen (en dus stikstof, LN) afgevoerd en verschraalden grote delen van de zure zandgrond. Op die plaatsen ontstonden heidevelden en soms stuifzand".

 Na de komst van chilisalpeter (duizenden jarenlang opgehoopte vogeluitwerpselen op enkele Chileense eilanden) en de uitvinding van kunstmest stopte deze winning van schapenmest en werden veel heidevelden landbouwgrond of er werden bomen geplant. Sommige heidevelden werden natuurgebied. Vanwege eutrofiëring (toevoer van voedingsstoffen) werden de laatste decennia heidevelden dan ook afgeplagd. De door stikstof en zwaveloxide te veel bemeste bovenlaag wordt daarbij verwijderd. Door de hoge aanvoer van stikstof bood dat echter soms weinig soelaas. Sinds de jaren negentig is de ammoniakuitstoot echter met 60 % gedaald en ook doen de katalysatoren van brandstofauto's hun werk betreffende de Nox uitstoot en door het ontzwavelen van autobrandstoffen en rookgassen van elektriciteitscentrales is er nagenoeg geen zwaveluitstoot meer.

 Nu kunstmest het winnen van schapenmest van heidevelden heeft vervangen heeft men er dus vaak voor gekozen deze onnatuurlijke stikstofarme natuur te willen handhaven. Maar dat dus amper door schapen te laten grazen en al helemaal niet door hun mest te afvoeren. Daarvoor in de plaats richten de beheerders, en betrokken burgers en politici, echter hun pijlen met name op de agrarische sector.

 Dat laatste zou echter anders moeten. Beheerders van heidevelden zouden derhalve hun stikstofarme heidevelden weer op dezelfde manier moeten beheren zoals die stikstofarme heidevelden zijn ontstaan. Dat is dan dus ook inclusief het aanvoeren van andere meststoffen zoals fosfaat. Het winnen van schapenmest van heidevelden was immers in feite roofbouw. Dus weer schapen laten grazen en deze 's avonds op te hokken zodat hun mest weer afgevoerd kan worden naar de landbouw. Herstel van dit beheer zou derhalve dan ook in de vele stikstofzaken moeten worden aangevoerd. Ik hoop derhalve dat de gemeenten Ooststellingwerf en Emmen hier dan ook iets mee willen doen. Anders zouden zich ook andere bezorgde burgers zich als partij in de stikstofzaken moeten aanmelden.

 Door herinvoering van het houden van schapen voor hun mest kan immers 10 tot 12 kg N van de heide worden afgevoerd. Toevallig het zelfde waarvoor de nabijgelegen veeteeltbedrijven nu worden aangepakt.

Leon Nelen.